mgr Małgorzata Kurek
Obraz siebie i ocena własnej sytuacji w otoczeniu.
Obraz siebie można zdefiniować jako „zorganizowany zespół cech, których jednostka nauczyła się na podstawie wcześniejszych i aktualnych doświadczeń uznawać za własne, pełniący funkcję integracyjną struktury osobowości i powtarzalność zespołów schematów zachowań” (Siek 1984, s.276).
Zbudowany jest z trzech podstawowych grup elementów:
· element deskryptywny: self – concept – wiedza o sobie samym
· element wartościujący: zbiór samoocen – poczucie własnej wartości
· element normatywny: ideał własnej osoby (Brzezińska 1973, s. 91-91)
Na wiedzę o sobie samym składa się kilka rodzajów danych dotyczących: tożsamości, wyglądu zewnętrznego, możliwości i zdolności, temperamentu, oceny jednostki przez otoczenie. Nie jest to zwykła suma informacji, lecz systemy o określonej organizacji, powstałe przez łączenie się informacji. Wiedza ta gromadzi się w formie oczekiwań (schematów poznawczych), dzięki którym docierające informacje są w określony sposób porządkowane.
Mogą mieć dwojaką formę: niezwerbalizowane poczucie własnego „ja” oraz „ja” świadome (Brzezińska 1973, s. 92; Reykowski 1974, s. 46-48; Niebrzydowski 1976, s.39-44). Jednostka ocenia siebie i swoje możliwości z tego punktu widzenia, jakie są jej szanse aby osiągnąć określony cel – zaspokojenie własnych potrzeb lub spełnienie wymagań otoczenia. Rezultatem tego ciągłego oceniania jest pewien wzór własnych cech. Ocenianie dokonuje się poprzez porównywanie swoich właściwości z jakimś wzorcem. Takie wzorce to z jednej strony ideał samego siebie, a z drugiej inni ludzie, grupy społeczne. Można więc mówić o zewnętrznym i wewnętrznym kryterium zbioru samoocen – poczuciu własnej wartości (Brzezińska 1973, s. 93-94; Niebrzydowski 1976, s. 163; Kulas 1986, s. 31-35). Poziom samooceny jest wyznaczony przez stopień rozbieżności między elementem oceniającym (jednostka) a wzorcem (Brzezińska 1973, s. 93-94; Niebrzydowski 1976, s. 163-165). Idealny obraz samego siebie, podobnie jak samoocena, ma pochodzenie wewnętrzne (cele, aspiracje), zewnętrzne i społeczne (opinie innych ludzi) (Brzezińska 1973, s. 93).
Na formowanie obrazu siebie wpływ mają bodźce działające z własnego ciała (chodzi tu o stan zdrowia i wygląd zewnętrzny), oddziaływania rodzicielskie (rodzice uczą dziecko określonych schematów zachowań adekwatnych do danej sytuacji i w tych warunkach dających komfort psychiczny). Podstawowym źródłem wiedzy o samym sobie, dostarczającym materiału do formowania się obrazu siebie, jest porównywanie siebie i swojej sytuacji z innymi.
Korzystanie z komunikatów otoczenia wymaga własnej aktywności podmiotu ukierunkowanej na podporządkowywanie danych. Dowiadywanie się czegoś o sobie, rozumienie siebie, polega na identyfikowaniu siebie, rozpoznawaniu siebie, odróżnianiu „ja” od „nie - ja”, co pozostaje w ścisłym związku z obecnością innych ludzi stanowiących bliższe lub dalsze otoczenie. Podstawą takiej kategoryzacji jest porównywanie siebie z innymi ludźmi (Jarymowicz 1985, s. 226). Wzajemne ocenianie i porównywanie występuje w relacjach: jednostka – jednostka, jednostka w grupach, jednostka poza grupami.
Jako pierwszy prawidłowości porównań społecznych, próbował opisywać i wyjaśniać L. Festinger (za: Jarymowicz 1985, s. 225; Zaborowski 1994, s. 225 – 226). Według Festingera ludzie maja tendencję do oceny własnych i cudzych poglądów, uzdolnień i zachowań. Porównania te przebiegają w obrębie grup osób zbliżonych pod względem określonych cech i właściwości.
Układem odniesienia są tu osoby nieco przewyższające jednostkę pod względem umiejętności, uzdolnień i innych cech (tzw. upward comparisons). U podstaw tego zdaje się leżeć sąd, iż inni ludzie oceniani jako lepsi od nas mogą nam dostarczyć informacji i wzorców jak podnosić swoje osiągnięcia w określonej dziedzinie. W latach siedemdziesiątych zakwestionowano teorię Festingera, uznając ją za zbyt ogólną. Brickman i Bulman (za: Zborowski 1994, s. 226) wysunęli twierdzenie, że niektóre jednostki, zwłaszcza te z niską samooceną, unikają porównań w górę, gdyż mogą one wytwarzać stany zagrożenia i w efekcie jeszcze niższe poczucie własnej wartości. Preferują raczej osoby o niższym statusie jako grupę odniesienia, dokonując porównań w dół (downward comparisons). Zarówno w porównaniach w górę, jak i w dół można dopatrzeć się pozytywnych i negatywnych konsekwencji. Porównania w górę mogą powodować dyskomfort psychiczny, ale tez mogą motywować do doskonalenia się. Sukces innej osoby może udowodnić, że osiągnięcie danego celu jest możliwe. Potencjalnie może też zagrażać ocenie własnej osoby, jeśli dana jednostka ocenia swoje położenie jako niższe, gorsze pod względem porównywanego wymiaru i odczuwa to jako niemożliwe do zmiany. Konsekwencje takiego stanu dla obrazu siebie mogą być następujące: obniżona samoocena, niewiara we własne siły w efekcie zrzucania winy na czynniki zewnętrzne, zjawisko wyuczonej bezradności. Wiara w możliwość zmiany swojego niższego położenia i porównania w górę, mogą dać efekty pozytywne: oczekiwanie wyższej własnej skuteczności, wzrost wytrwałości, wiarę w możliwość osiągania pozytywnych rezultatów. Przy zachowaniu takich warunków skuteczność porównań w górę jest porównywalna lub większa niż porównań w dół.
Porównania w dół, obok podnoszenia własnej wartości, mogą powodować zamiast zadowolenia obniżenie aspiracji w działaniu i własnych oczekiwań, co do efektów własnej aktywności. Porównania w dół są również zdeterminowane przez stopień możliwości kontroli nad utrzymaniem swego przeważającego statusu w porównaniu z innymi. W sytuacji, gdy ktoś uważa się za lepszego w porównywanym wymiarze i będzie miał możliwość kontroli nad utrzymaniem przewagi, to efekty pozytywne dla obrazu siebie będą utrzymane. Brak tej kontroli i jednoczesne porównania w dół, nie będą miały pozytywnych skutków. Obniżeniu ulega wtedy wiara we własną skuteczność i spadek wytrwałości.
Porównania w dół mogą także przybierać aktywną formę, polegającą na obniżaniu wartości innych osób, ich osiągnięć, mogą też wywoływać poczucie winy.
Analizując procesy porównania „ja – inni” wyodrębnić można dwie tendencje: poszukiwanie podobieństw do określonej grupy ludzi oraz poszukiwanie własnej odrębności (Jarymowicz 1984, s. 5 – 8; Jarymowicz 1985, s. 236 – 245).
Źródłem poszukiwania podobieństw może być potrzeba przynależności do jakiejś grupy i potrzeba do określenia tożsamości społecznej.
Gdy odnalezione zostaną cechy podobne do członków grupy to poczucie podobieństwa stanowi źródło wzmocnień pozytywnych dla poczucia własnej wartości, podstawę dobrego mniemania o własnej osobie.
Z drugiej strony poszukiwanie swojej tożsamości może przybierać charakter poszukiwania własnej odrębności. W takim przypadku grupą odniesienia jest grupa, której preferowane wartości nie są akceptowane. Ten mechanizm może tłumaczyć przyczyny przyłączania się młodzieży do subkultur. W przypadku ich członków taką grupą odniesienia może być społeczeństwo, wszyscy, którzy uznają ustalone w kulturze normy zachowania i na ogół zgodnie z nimi postępują.
W sytuacji, kiedy własna odrębność, indywidualność, niepowtarzalność stanowi dla danej osoby ważny warunek poczucia własnej wartości, wiąże się to z negatywnym wartościowaniem jako byciem przeciętnym, podobnym do wielu ludzi.
Przez porównania społeczne kształtuje się nie tylko wiedza o sobie samym i globalna samoocena (poczucie własnej wartości), ale także idealny obraz samego siebie. Porównanie siebie z innymi osobami daje możliwość uświadomienia i oceny posiadanych cech, ale także pozwala na kształtowanie wyobrażenia o tym jacy chcielibyśmy być, wzorców osobowych. Wzorzec osobowy to idealny obraz osobowości, który jednostka pragnie naśladować (Niebrzydowski 1976, s. 163).
Takie wzorce stymulują proces modelowania się całej osobowości a więc także jej składowej struktury, jaką jest obraz siebie. Charakter obrazu siebie decyduje w dużym stopniu o samopoczuciu jednostki i jej stosunku do otaczającego świata.
Obraz negatywny współwystępuje z niepokojem, lękiem i różnymi zaburzeniami przystosowawczymi do rzeczywistości.
Obraz pozytywny daje pewność siebie, równowagę emocjonalną, przychylny stosunek do innych, lepsze kontakty z ludźmi, dobre przystosowanie, zadowolenie z życia, warunkuje sprawne i efektywne działanie (Łapińska, Żebrowska 1975, s. 771; Siek 1984, s. 226 – 228; Zaborowski 1994, s. 138 – 139).
Obraz siebie i wiążąca się z nim samoakceptacja są znaczącym komponentem ukierunkowania aktywności jednostki (Reykowski 1974, s. 48).
Ocena własnej sytuacji w otoczeniu dokonywana w procesie porównań społecznych i budowana na tych doświadczeniach koncepcja swojej osoby – obraz siebie determinuje stawiane sobie przez jednostkę cele i zadania.
Obraz siebie jest względnie stałym zespołem cech, co oznacza, że istnieje możliwość dokonywania w nim zmian. Zmiana w obrazie siebie, a co za tym idzie w zachowaniu i funkcjonowaniu osoby może dokonać się poprzez wejście w relację z drugim człowiekiem. Zdolność i tendencja organizmu do przeorganizowania obrazu siebie tak, aby był on bardziej zgodny z całością doświadczenia, może ujawniać się również w relacji uczniowie - nauczyciel, co zostało to potwierdzone empirycznie. Zmiany w obrazie siebie wykazują szczególnie pozytywną dynamikę zmian przy wykorzystaniu metod aktywizujących w kształceniu (Łaguna 1996, s.148 –162). Zmiany te wiążą się z mniejszym zahamowaniem, większą otwartością i wyrażaniem siebie w działaniu. Uczniowie stają się bardziej pewni siebie, bardziej zadowoleni z efektów swojej pracy, mają wyższy poziom samooceny.
W kontaktach z innymi ludźmi wyraża się to poprzez zmniejszenie nastawień obronnych, mniejszej skrytości, wyraźnym formułowaniu własnych pragnień oraz w zespole cech wchodzących w skład zachowań asertywnych, asertywnej komunikacji interpersonalnej (Łaguna 1996, s. 152).